Mangbetu Zememe

Mangbetu Tsitsi Si Wotsɔ Le Brooklyn Museum Me

Mangbetu nye Afrikatɔwo ƒe to aɖe si le Congo-Democratic Republic, si le Orientale Nuto me. To sia me tɔwo wɔ aɖaŋunu kple haƒoƒo vovovowo, abe saŋkuwo, saŋkuwo, zewo, kple asinudɔwɔwɔ bubuwo ene. Woƒe zewo gakpɔtɔ nye nu xɔasiwo le egbeŋkekea ƒe nutatawo me, eye esiwo wowɔ le to sia ƒe gɔmedzedze la dzrana na nudzralawo kple ame bubuwo le asi gãwo nu.

Nu Siwo Dzɔ Le Eme

Woƒe gbegbɔgblɔ si woyɔna be Kingbetu la nye Central Sudanic gbegbɔgblɔwo ƒe ƒome aɖe me tɔ. Wonya Mangbetu-toawo me tɔwo egbea be woƒe ta didi, abe alesi wòdzɔna le kɔnyinyi aɖe nu ene, ne wodzi vidzĩ aɖe ɖe to la me la, wotsɔa avɔ blaa eƒe ta si le bɔbɔe la sesĩe be wòazu awu legbe aɖe. Nuwɔna sia si nɔ anyi ɣeyiɣi didi aɖe la gakpɔtɔ nye kɔnu egbea, elabena enye atsyɔ̃ ƒe dzesi le Mangbetu-dukɔa me.

Taɖodzinu

Mangbetu-dukɔa me tɔwo wɔ ze ƒomevi etɔ̃: Ze Gã (si wogayɔna be nembwo), Ze Kpetɔ, kple ze siwo wotsɔ ga wɔ. Wozãa nembwo la hena dɔwɔnawo abe tsi sisi tso ta la me kple amagbewo tsɔtsɔ ene. Wozãa ze suewo tsɔ wɔa dɔ tɔxɛwo abe nuɖaɖa, dzadzraɖo, kple nu sisi ene. Wozãa wo dometɔ ʋɛ aɖewo abe tsileƒewo ene. Wowɔa atsyɔ̃ɖonuwo abe modzakaɖenu ene, eye egbea la, wozãa wo abe nu siwo amewo ƒlea la ene eye woxɔa asi ŋutɔ le nutatawo me.

Nɔnɔme

Nembwo kple ze sue la ƒe nɔnɔme le abe alesi wòle ene, eye wometra mɔ tso zea ƒe nɔnɔme si bɔ gbɔ o. Nusi le dzogoe ene me wu akpa gãtɔ le alesi wowɔe ta, wo dometɔ akpa gãtɔ le sue eye wole gbadzaa eye woƒe ʋuƒo le kpekpem wu. Amegbetɔ alo lãwo ƒe nɔnɔmewo le Mangbetu-to la ƒe ze siwo woɖo atsyɔ̃ na wu eye wowɔ wo wu la me (wo dometɔ akpa gãtɔ nye woƒe ta) le zea ƒe ʋuʋu me. Ɣeaɖewoɣi la, nɔnɔmetata sia si wowɔ la nyea nyɔnu si nye Mangbetu si si kɔnyinyiwo le. Wotrɔa asi le ze siawo ƒe asiléƒewo ŋu ɣeaɖewoɣi hetrɔa asi le wo ŋu wozua lã alo amegbetɔ ƒe akpawo. Zea gɔme le goglo, eye ɣeaɖewoɣi la, woakpa nɔnɔmetataawo ɖe edzi.

Atsyɔ̃ɖoɖo kple amadede

Mangbetu zewo ƒe akpa gãtɔ nyea mono-chromatic, wowɔa wo bliboe kple anyi eye wodaa wo ɖe eƒe dzɔdzɔme nɔnɔme me. Esia wɔe be atsyɔ̃ɖoɖo ƒe ze akpa gãtɔ nyea amadede ɣi viviti esime Nembwo kple ze suewo len geɖe wu ɖe Russet ŋu. Be woanye atsyɔ̃ɖoɖo ƒe nɔnɔme la, zi geɖe la, wokpaa nɔnɔmetatawo ɖe zeawo ƒe anyime tsɔ kpe ɖe lã/amegbetɔ ƒe nɔnɔmetatawo ŋu. Zi geɖe la, nɔnɔme siawo nyea fli siwo le sue ŋutɔ, siwo didi, siwo xɔa zea ƒe akpa gãtɔ. Zi geɖe la, wonyea gotagome alo ƒutsotsoewo.

Mangbetu nyɔnuwo kple ŋutsuwo wɔa woƒe zewo kple asi, wotea ŋu tsɔa anyi si ƒe nɔnɔme le gbogbotɔ la wɔa wo keŋkeŋ, wotea ŋu tsɔaa anyieʋua wɔa mɔ̃ alo zãa nu si woyɔna be kpẽ kple anyikpe ƒe mɔnu. Wotsɔa dɔwɔnu suewo, abe aŋutrɔwo kple atikpowo ene, trɔa asi le tawo kple nɔnɔmewo ŋu le ʋeʋẽewo kple asiwo dzi. Ne wowɔ anyinuwo vɔ la, wotɔa dzo wo le dzoƒaɖewo me.